Home / Văn hóa thể thao / Thưởng thức Noh: loại hình nghệ thuật sân khấu độc đáo của Nhật Bản

Thưởng thức Noh: loại hình nghệ thuật sân khấu độc đáo của Nhật Bản

Kyogen – phiên bản hài kịch của Nhật Bản, cũng được biểu diễn trên sân khấu Noh. Noh và Kyogen có cùng nguồn gốc và phát triển những khía cạnh khác nhau trên cùng một sân khấu Noh.

Ra đời từ thời Muromachi – thế kỷ 14; Noh là một loại hình nghệ thuật biểu diễn cổ điển tiêu biểu của Nhật Bản đã trau chuốt phong cách độc đáo qua lịch sử hơn 600 năm, đồng thời là một trong những loại hình sân khấu “cổ điển” trên thế giới còn tồn tại. Có thể tóm tắt là một vở kịch ca múa, sử dụng mặt nạ và trang phục đẹp mắt, được biểu diễn trên sân khấu Noh đặc biệt.

Noh, nói một cách đơn giản là một vở kịch được dựng lên bởi bài hát gọi là “Utai” và âm nhạc Hayashi được trình diễn bởi các nhân vật Hayashi và được diễn trên một sân khấu rộng. Người ta thường dùng kịch Noh để kể về những câu chuyện về thần linh hay con người, ma quỷ với nhiều ẩn ý sâu xa.

Noh còn là một vở kịch ca múa mô tả nỗi buồn, sự tức giận, nỗi nhớ và khao khát tình yêu của con người thì Kyogen lại có khía cạnh hài hước và được cải tiến thành một bộ phim truyền hình trắng. Các diễn viên Kyogen cũng đóng một vai trong kịch Noh..

Những vai diễn nào sẽ xuất hiện trong kịch Noh? Hiện nay; có khoảng 240 tiết mục được biểu diễn, trong đó có khoảng 120 tiết mục được biểu diễn thông thường nhưng cốt truyện của Noh rất đơn giản và các nhân vật được phân loại. Những vai điển hình bao gồm: linh hồn của những người đàn ông và phụ nữ duyên dáng xuất hiện trong văn học cổ điển như “Truyện kể Genji” và “Truyện kể về Ise”, linh hồn của những chỉ huy quân sự đã chết trong “Chiến tranh Genpei”. ”Truyện kể về Heike” và những người bị đọa vào địa ngục; có rất nhiều ma, chẳng hạn như những linh hồn của những người đàn ông và đàn bà đau khổ. Ngoài ra, còn có nhiều sinh vật không phải con người xuất hiện, chẳng hạn như linh hồn của các loài thực vật như cây thông và hoa anh đào, các vị thần từ nhiều vùng khác nhau, tiên nữ, thiên cẩu và ác quỷ.

Tất nhiên, cũng có nhiều vở kịch Noh trong đó nhân vật chính là người thật. Những người nổi tiếng như Shirahyoshi và các anh hùng như anh em nhà Soga, Yoshitsune và Benkei biểu diễn nhiều bộ phim truyền hình khác nhau và những người bình thường chiếm vị trí trung tâm trong các câu chuyện về cha mẹ, con cái và những cặp vợ chồng ly thân. Có nhiều vở kịch Noh lấy đề tài Trung Quốc nên có nhân vật Trung Quốc xuất hiện trong vở nhưng việc họ là người nước ngoài chỉ thể hiện qua việc họ rời đi và không có sự khác biệt trong diễn xuất.

​Trong kịch Noh; lấy shite làm trung tâm và hầu hết các trang phục, mặt nạ và điệu nhảy đẹp mắt thu hút sự chú ý của khán giả đều lấy shite làm trung tâm. Ngoài ra, những vai điển hình nêu trên thường do shite đảm nhận. Vai trò đối phó với shite và phát huy những gì tốt nhất trong shite được gọi là waki. Tất cả đều là những người đàn ông trưởng thành sống thực tế và không đeo mặt nạ. Họ thường đóng các vai tu sĩ, linh mục, thần dân của hoàng đế.

Nhóm người đóng vai shite (shite-kata) và nhóm người đóng vai waki (waki-gata) là những nhóm hoàn toàn khác nhau. Ngoài vai trò shite và vai phụ, các diễn viên shite-kata còn đảm nhiệm hát điệp khúc. Kể lại các cảnh, sự kiện và tâm lý nhân vật, các bài hát jiuta đôi khi thay thế cho shite hoặc waki và hát lời thoại của họ.

​ Trẻ em có thể xuất hiện trong một số bài hát và được gọi là Kokata; đặc điểm của Noh Kokata là họ không chỉ đóng vai trẻ em mà còn đóng vai quý tộc, như vai Hoàng đế và Minamoto Yoshitsune. Vai Yoshitsune trong Funa Benkei chỉ tồn tại như một dấu ấn cho đích đến của tình yêu, lòng trung thành, sự oán giận…được thể hiện bởi shite và waki. Để ngăn sự hiện diện của Yoshitsune trở nên quá mạnh mẽ, kịch đã cố tình sử dụng một diễn viên nhí.

Nhạc cụ được sử dụng là sáo, trống nhỏ, trống lớn và trống taiko tùy theo bài hát. Nhạc Noh không chỉ là nhạc đệm. Những người lần đầu tiên nhìn thấy Noh có thể ngạc nhiên trước những tiếng kêu của nhạc cụ gõ, nhưng bản thân những tiếng gọi này đã tạo thành một phần của âm nhạc Noh, tạo nên bầu không khí phù hợp với nội dung và khung cảnh. Sáo là nhạc cụ du dương duy nhất, không chỉ thổi lên một giai điệu đẹp mà còn thổi sao cho tạo được không khí phù hợp với từng khung cảnh.

Sân khấu Noh có chiều sâu hơn sân khấu kịch thông thường, có sân khấu mở kéo dài về phía khán giả và có đặc điểm là cầu nối giữa sân khấu chính và màn. Cây cầu không chỉ đóng vai trò là lối đi cho các nhân vật ra vào rạp mà còn là cầu nối giữa thế giới thực và thế giới bên kia, đồng thời đóng vai trò tạo cho sân khấu cảm giác ba chiều. Diễn xuất và chỉ đạo Noh đã được cải tiến với tiền đề là biểu diễn trong những không gian đặc biệt như vậy.

Phong cách hiện đại của Noh; dựa trên Kamae và Hakobi, đã phát triển từng chút một trong suốt 650 năm, cùng với sự phát triển của mặt nạ Noh, trang phục và sân khấu Noh. Để mặc trang phục nặng và giữ mặt nạ Noh ở vị trí ổn định, trọng tâm của cơ thể phải được ổn định. Ngay cả sự thay đổi nhỏ nhất về góc độ của mặt nạ Noh cũng có thể khiến nó trông đáng kinh ngạc.

Trong kịch Noh; vầng trăng sáng, những đàn ngỗng bay trên trời, tiếng kêu của côn trùng đều được thể hiện qua những câu kinh và động tác Shite. Khi các diễn viên hơi ngước lên bầu trời hoặc chăm chú lắng nghe, khán giả sẽ nhìn thấy chuyển động, nghe thấy tiếng tụng kinh, đồng thời cũng nhìn thấy mặt trăng và nghe thấy tiếng côn trùng kêu. Đó là một hình thức giải trí đòi hỏi sự tham gia của khán giả.

Hai nhân vật trung tâm trong Noh

Noh được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể thế giới vào năm 2001, Noh kết hợp tinh tế giữa kịch – múa – âm nhạc và hát để tạo nên những tiết mục nghệ thuật độc đáo.

Hương Cau – Lược dịch từ Reiko Yamanaka -山中玲子